De formatiebesprekingen tussen D66, VVD en CDA zijn opgevoerd. D66-leider Rob Jetten liet na de laatste gespreksronde weten dat het drietal tot aan Kerst vooral inhoudelijk verder praat. Direct na de jaarwisseling wil hij ook met andere partijen om tafel. Reden: een combinatie van D66, VVD en CDA heeft geen meerderheid in de Tweede Kamer, waardoor aanvullende steun nodig is om een kabinet te kunnen vormen of een minderheidskabinet te laten functioneren.
Doel en timing
Volgens Jetten ligt de focus de komende weken op het uitwerken van inhoudelijke lijnen. Daarna volgt een verkenning bij andere fracties om te kijken waar samenwerking mogelijk is. “Je hebt in je achterhoofd dat je geen meerderheid hebt zo,” zei de D66-leider. Over de sfeer was hij positief: er zouden “behoorlijk wat goede meters” zijn gemaakt in “goede, constructieve” gesprekken. Welke dossiers precies zijn besproken, bleef onduidelijk. Partijen houden de inhoud vooralsnog achter gesloten deuren, zoals gebruikelijk in deze fase.
Geen meerderheid: opties voor steun
Omdat D66, VVD en CDA samen niet aan een meerderheid komen, zijn er in hoofdlijnen twee routes: ofwel verbreding naar een vierde partij in een formele coalitie, ofwel een minderheidsconstructie met gedoogsteun. In dat laatste geval maakt het beoogde kabinet afspraken met een of meerdere oppositiepartijen over het steunen van cruciale onderwerpen, zoals de begroting en regeringsverklaringen, terwijl op andere dossiers per voorstel meerderheden worden gezocht.
Met wie gesproken wordt, liet Jetten in het midden. In de wandelgangen worden vaak meerdere richtingen genoemd: samenwerking zoeken met progressieve partijen voor klimaat- en energiebeleid, of juist steun verkennen bij partijen die op andere dossiers dichter bij VVD en CDA staan. Ook issue-by-issue-afspraken zijn denkbaar, bijvoorbeeld rond financiën, migratie, landbouw of woningbouw. Pas na de jaarwisseling moet duidelijker worden welke combinaties op tafel komen en wat de contouren van een eventuele samenwerking zijn.
Reacties van VVD en CDA
VVD-leider Dilan Yeşilgöz typeerde het overleg als constructief. “Het zijn puzzels die we met elkaar moeten oplossen,” zei ze. Over concrete uitkomsten deed ook de VVD geen mededelingen. CDA-leider Henri Bontenbal sloot zich daarbij aan: “We blijven nadenken en schrijven tot het werk klaar is.” Daarmee bevestigen de drie partijen vooral dat het proces doorgaat, zonder dat er inhoudelijke doorbraken worden gedeeld.
Transparantie en inhoud
Dat de gesprekken grotendeels achter de schermen plaatsvinden, is in deze fase van de formatie gebruikelijk. Tegelijk voedt het de onzekerheid over de koers op kernonderwerpen. Verwacht wordt dat klimaat en energie prominent aan bod komen, gezien de rol en signatuur van D66. Daarnaast liggen migratie, de staat van de overheidsfinanciën, landbouw en stikstof, woningbouw en koopkracht logischerwijs op de tafel. Hoe de balans uitvalt, hangt af van de samenstelling van het uiteindelijke kabinet of de afspraken met eventuele gedoogpartners.
Bij een verbreding naar andere partijen wordt vaak gekeken naar overlappende prioriteiten. Zo kan op klimaatbeleid steun van progressieve hoek een logische route zijn, terwijl bij migratie- en veiligheidsthema’s eerder gezocht wordt naar centrumrechtse partners. Ook regionale partijen of kleinere fracties kunnen op deelonderwerpen een rol spelen. De kern blijft dat zonder meerderheid elke wet en elk begrotingshoofdstuk rekensommetjes vergt, met bijbehorende concessies.
Mogelijke scenario’s en risico’s
De meest genoemde scenario’s zijn een minderheidskabinet van drie partijen met externe steun, of een vierpartijencoalitie die een parlementaire meerderheid heeft. Een minderheidskabinet kan wendbaar zijn en per dossier breedte zoeken, maar is kwetsbaarder voor politieke tegenwind of onverwachte crises. Een meerderheidscoalitie biedt meer voorspelbaarheid, maar vergt in deze versnipperde Kamer diepere compromissen om de onderlinge verschillen te overbruggen.
Voor de oppositie ligt er in beide varianten ruimte om invloed uit te oefenen. Bij een minderheidskabinet kan die invloed groter zijn op losse wetsvoorstellen; bij een meerderheidscoalitie schuift het onderhandelingsmoment vooral naar de formatietafel. Voor burgers en bedrijven is de vraag vooral: wanneer komt er duidelijkheid over de belangrijkste dossiers en de financiële kaders voor de komende jaren?
Wat dit kan betekenen voor beleid
Als D66 een stempel drukt op de afspraken, ligt versnelling van de energietransitie voor de hand, met aandacht voor elektriciteitsnet, verduurzaming van industrie en woningvoorraad. De VVD zal naar verwachting sterk inzetten op migratieregels, veiligheid, lastenverlichting voor werkenden en ondernemerschap. Het CDA benadrukt doorgaans langjarige investeringen in landbouw en platteland, familiebedrijven en een stabiele begroting. Een uiteindelijke overeenkomst zal elementen van deze prioriteiten moeten verbinden tot een breed draagvlak. Hoe dat precies uitpakt, hangt af van de partij of partijen die na de jaarwisseling aansluiten als coalitiepartner of gedoogpartner.
Financieel gezien blijft de ruimte beperkt door eerdere afspraken en ramingen. Dat maakt prioriteren noodzakelijk: waar gaan extra middelen naartoe, op welke posten wordt geschoven, en welke hervormingen leveren structurele besparingen of opbrengsten op? Juist deze keuzes bepalen de politieke kleur en het tempo van veranderingen op de arbeidsmarkt, in de zorg, het onderwijs en de woningmarkt. Transparantie over die afruilen zal in de volgende ronde van de formatie belangrijk zijn om steun in de Kamer en draagvlak in de samenleving te organiseren.
Vooruitblik
De formatie gaat de komende weken stilzwijgend door, met de verwachting dat er richting Kerst meer vorm komt aan de hoofdpunten. Na de jaarwisseling volgt de test: welke partijen zijn bereid mee te praten over steun of deelname, en op welke inhoudelijke basis? Tot die tijd blijft het bij contouren en citaten over “goede meters” en “constructieve sfeer.” De daadwerkelijke keuzes worden pas duidelijk zodra partijen zich vastleggen op concrete pakketten en doorrekeningen.
Kern blijft dat de drie partijen een werkbare meerderheid moeten organiseren om uitvoerbaar beleid te kunnen maken. Of dat via een vierde coalitiepartner of via gedoogsteun gebeurt, bepaalt de politieke verhoudingen voor de komende periode. Wij volgen de ontwikkelingen en brengen in kaart wat dit betekent voor de belangrijkste beleidsterreinen. Heeft u vragen of opmerkingen over de formatie? Laat het ons weten via onze sociale media-kanalen.
Bron: dagelijksestandaard.nl
