Het plan van het kabinet om te snoeien in de bijstand levert een stortvloed aan kritiek op. Economen, onderzoekers en de Nationale ombudsman waarschuwen dat de besparing korte termijn-denken is en op langere termijn juist duurder en schrijnender uitpakt.
Wat het kabinet wil
In de Voorjaarsnota staat dat de Wet proactieve dienstverlening niet wordt toegepast op de algemene bijstand. Dat levert, zo is de verwachting, jaarlijks 30 miljoen euro op omdat een gereserveerde pot minder wordt aangesproken door burgers.
Die keuze staat op gespannen voet met het oorspronkelijke doel van de wet: overheden laten samenwerken om mensen die recht hebben op ondersteuning actief te benaderen. Niet afwachten, maar aankloppen, zodat regelingen ook daadwerkelijk bij de juiste huishoudens belanden.
Wie de bijstand misloopt
De bijstand is er voor wie zo weinig verdient dat rondkomen niet lukt. Toch maakt naar schatting 35 procent van de rechthebbenden er geen gebruik van. Dat zijn ongeveer 210.000 mensen, plus de gezinsleden die van hen afhankelijk zijn.
Onderzoekers wijzen drie oorzaken aan: regelingen zijn ingewikkeld, er is angst voor terugvorderingen en veel mensen weten simpelweg niet dat zij recht hebben. Ook werkenden met lage lonen vallen daardoor buiten de boot, terwijl het inkomen onder het minimum zakt.
Hoe de wet zou helpen
De Wet proactieve dienstverlening maakt gegevensuitwisseling tussen rijk en gemeenten mogelijk. Met die koppeling kunnen gemeenten gericht signaleren wie in armoede leeft en hen een seintje geven: u komt in aanmerking voor een aanvulling of uitkering, zullen we helpen aanvragen?
Zo’n aanpak verlaagt drempels: minder formulieren, minder onzekerheid en minder stress. Overigens is er brede steun in adviesrapporten en Kamerbrieven om op deze manier niet-gebruik te verminderen, omdat automatische of actieve toekenning bewezen meer mensen bereikt.
Wat er nu wordt geschrapt
Het ministerie haalt specifiek geld weg bij het onderdeel dat extra gebruik van de algemene bijstand moet stimuleren. De verklaring: elders in het sociaal domein lopen de kosten op, onder meer door een hogere instroom en afhandeling van WIA-aanvragen.
In gewone taal: om het ene gat te dichten, blijft het andere open. Het gevolg is dat gemeenten straks wél proactief mogen helpen bij bepaalde regelingen, maar niet bij de grootste algemene inkomensvoorziening voor wie onder water staat.
Kritiek van onderzoekers
Juridische en economische experts noemen de keuze onbehoorlijk en onlogisch. Je rekent erop dat kwetsbare burgers hun recht niet halen, en boekt die misser als meevaller. Dat is het omgekeerde van bestaanszekerheid garanderen, stellen meerdere betrokken wetenschappers.
Ook klinkt de waarschuwing dat dit zwartepieten naar de toekomst is: kosten die je vandaag bespaart, keren later vaak hoger terug via zorg, schuldhulp, jeugdzorg en productiviteitsverlies. Een papieren bezuiniging dus, met reële maatschappelijke rekening.
De stem van de ombudsman
De Nationale ombudsman noemt het besluit een klap voor mensen die al op of onder het bestaansminimum leven. Hij wijst op alledaagse dilemma’s: kiezen tussen brood op vrijdag of schoenen voor de kinderen, terwijl recht op hulp onbenut blijft.
Volgens hem weten we inmiddels hoe deze groep te bereiken is en liggen de plannen klaar. Juist dan besluiten om die aanpak te schrappen, voelt als weglopen voor verantwoordelijkheid, schrijft hij in een stevige brief aan de betrokken minister.
Rekensom die duurder uitpakt
Economen benadrukken dat niet-gebruik van regelingen armoede verdiept en extra kosten veroorzaakt. Denk aan meer ziekmeldingen, lager arbeidsparticipatie en hogere druk op gemeenten. Zulke kosten zijn moeilijk exact te prijzen, maar structureel en veel groter dan een jaarlijkse 30 miljoen.
Een studie naar problematische schulden geeft richting: de maatschappelijke kosten bedragen minstens 8,5 miljard euro per jaar, bijna één procent van het bruto binnenlands product. Voorkomen dat mensen wegzakken is dus niet alleen sociaal, maar ook nuchtere begrotingslogica.
De sluiproute naar schulden
Wie geen vangnet benut terwijl het inkomen al krap is, belandt sneller in achterstanden. Rekeningen stapelen op, incassokosten volgen, en de sprong naar schuldhulp wordt groter. Elk gemist recht vergroot de kans op een domino aan betalingsproblemen.
Juist proactieve signalering helpt die kettingreactie doorbreken: liever vroeg erbij dan laat repareren. Dat is goedkoper, menselijker en levert rust op. Gemeenten die al experimenteren met data-gedreven uitnodigingen, zien doorgaans hogere respons en snellere toegang tot ondersteuning.
Gemeenten aan de voorkant
Voor gemeenten betekent het kabinetsplan een lastige spagaat. Aan de balie staan dezelfde inwoners met dezelfde vragen, maar het instrumentarium wordt ongelijk: wel proactief bij de ene regeling, niet bij de andere. Dat maakt uitleggen én uitvoeren ingewikkelder.
Frontliniewerkers weten bovendien: wie eenmaal afhaakt, komt niet snel terug. Elke extra drempel, formulier of wachttijd vergroot de kans dat mensen afhaken. Eenvoud en actief meedenken zijn dan geen luxe, maar cruciale voorwaarden om bestaanszekerheid waar te maken.
Wat er wel doorgaat
De wet gaat vooralsnog op 1 juli in, mits de Tweede Kamer instemt. Proactieve dienstverlening blijft dus mogelijk voor bepaalde regelingen, zoals het aanvullen van onvolledige AOW. Voor de algemene bijstand trekt het kabinet echter bewust de stekker eruit.
Dat schept een vreemde asymmetrie: je helpt mensen wel met een aanvulling hier en daar, maar laat ze zonder seintje bij de vangnetuitkering waarop zij soms maanden wachten. Het risico op gemiste rechten blijft daarmee onnodig hoog.
Politiek tijdpad en spanning
Later deze maand stemt de Tweede Kamer over de wet, waarna invoering op 1 juli volgt. Intussen groeit buiten het Binnenhof de druk om het bijstandsonderdeel alsnog te redden, juist omdat het doel van de wet anders uitholt.
Mocht de Kamer het kabinetsplan volgen, dan ligt het voor de hand dat oppositie en belangenorganisaties bij de begroting terugkomen op het gemiste onderdeel. Want de vraag blijft luid klinken: waarom de grootste groep kwetsbaren juist níet actief benaderen?
Waarom eenvoud werkt
Alle ervaringen wijzen dezelfde kant op: hoe simpeler de aanvraag en hoe duidelijker de uitnodiging, hoe hoger het gebruik. Automatisch toekennen waar mogelijk, en anders actief helpen, haalt schaamte weg en vermindert de angst voor terugvorderingen.
Precies daarom is het schrappen van de bijstand in de proactieve aanpak zo’n vreemde draai. Je haalt het meest basale vangnet uit een systeem dat mensen juist makkelijker wil bereiken. Dat wringt, zowel praktisch als principieel, zeggen alle geraadpleegde partijen.
Wat er op het spel staat
Achter abstracte miljoenen en wetsartikelen schuilen huishoudens die nu al elke euro omdraaien. Als beleid hen niet actief bereikt, lopen zij ondersteuning mis, groeit de schuldenlast en daalt het vertrouwen dat de overheid er is wanneer het echt nodig is.
Of het tij nog keert, beslist de politiek de komende weken. Voor nu klinkt de waarschuwing duidelijk: boek geen voordeel op het niet-gebruik van rechten. Help mensen hun recht te halen, dan dalen de kosten én stijgt de bestaanszekerheid zichtbaar.
Reageer op onze socials
Hoe kijk jij naar dit plan en de gevolgen voor mensen met de minste ruimte? Deel je ervaring of visie: wat werkt wél om niet-gebruik tegen te gaan? We horen graag je ideeën, voorbeelden en vragen.
Reageer op onze sociale media en praat mee met andere lezers. Hou het respectvol en concreet, dan maken we samen het debat slimmer én menselijker. Dank voor het meedenken; we nemen goede suggesties mee in onze volgende berichtgeving.
Bron: nos.nl
