Voor veel Nederlanders voelt corona inmiddels als iets uit een ander tijdperk. De samenleving draait weer, maatregelen zijn verdwenen en het virus lijkt naar de achtergrond verschoven. Toch is covid voor een grote groep mensen nog elke dag voelbaar aanwezig.
Naar schatting leven in Nederland nog altijd ongeveer 400.000 mensen met langdurige klachten na een besmetting. Deze aandoening, beter bekend als postcovid of long covid, heeft voor velen een enorme impact op het dagelijks leven. Vermoeidheid, concentratieproblemen, pijn, overprikkeling en een sterk verminderde belastbaarheid bepalen vaak al jaren hun bestaan.
Juist in een situatie waarin effectieve behandelingen schaars zijn en herstel onvoorspelbaar verloopt, zorgt nieuw onderzoek voor voorzichtig optimisme. Een medicijn dat al decennialang wordt gebruikt, blijkt bij een grote groep postcovidpatiënten opvallend positieve effecten te hebben.
Een vertrouwd middel in een nieuwe rol
Het gaat om lidocaïne, een medicijn dat al meer dan zeventig jaar wordt toegepast in de medische wereld. De meeste mensen kennen het als lokaal verdovingsmiddel bij kleine ingrepen of als behandeling bij bepaalde vormen van zenuwpijn.
Dat dit middel nu in verband wordt gebracht met verbetering bij postcovid, is opmerkelijk. In een aangepaste toedieningsvorm lijkt lidocaïne niet alleen pijnklachten te verminderen, maar ook andere hardnekkige symptomen die veel voorkomen bij long covid. Patiënten rapporteren minder hersenmist, minder uitputting na inspanning en een afname van overgevoeligheid voor prikkels.
De ontdekking kwam niet voort uit grootschalig internationaal onderzoek, maar ontstond in de dagelijkse praktijk van een Nederlandse pijnkliniek.
Praktijkervaring leidt tot onverwachte doorbraak
Bij Excellent Care Clinics in Velsen-Noord worden al jarenlang patiënten behandeld met complexe, chronische pijnklachten. Onder hen bevonden zich ook mensen die na een covidbesmetting langdurige symptomen hielden.
Deze patiënten kregen lidocaïne via een infuus toegediend, wat bij sommigen verlichting gaf. Omdat het voor veel ernstig zieke postcovidpatiënten fysiek te belastend was om regelmatig naar de kliniek te reizen, gingen artsen op zoek naar een alternatief dat thuis gebruikt kon worden.
Zo ontstond een methode waarbij patiënten zichzelf lidocaïne onder de huid toedienen via injecties. Wat begon als een praktische oplossing, leidde tot onverwachte resultaten. Niet alleen pijnklachten namen af, ook cognitieve en neurologische symptomen bleken bij een groot deel van de patiënten te verbeteren.
Dat was voor de behandelaars aanleiding om de effecten structureel te gaan volgen.
Onderzoek toont brede verbetering van klachten
In een eerste verkennende studie werden 103 ernstig zieke postcovidpatiënten gevolgd. Het betrof mensen die vaak al jarenlang klachten hadden en bij wie herstel uitbleef. Gemiddeld kampte deze groep al 2,5 jaar met postcovid, waarbij sommigen het grootste deel van de dag bedlegerig waren.
De uitkomsten zijn opvallend. Ongeveer 80 procent van de deelnemers liet verbetering zien. Bij sommige patiënten ging het om geleidelijke vooruitgang, bij anderen namen klachten grotendeels of zelfs volledig af.
Van de dertig gemeten symptomen verbeterden er 28. Het ging onder meer om zenuwpijn, concentratieproblemen, mentale uitputting, overprikkeling en het bekende post-exertionele malaise: het verergeren van klachten na zelfs minimale inspanning.
Ook zwaarst getroffen patiënten profiteren
Wat de resultaten extra bijzonder maakt, is dat niet alleen mensen met relatief milde klachten baat hadden bij de behandeling. Juist ook patiënten die nauwelijks nog functioneerden, lieten verbetering zien.
In de onderzoeksgroep zaten mensen die 19 tot 20 uur per dag moesten liggen vanwege extreme uitputting en pijn. Dat juist bij deze zwaarst getroffen patiënten veranderingen werden waargenomen, maakt lidocaïne volgens de onderzoekers een veelbelovende kandidaat voor vervolgonderzoek.
Mogelijke verklaring: effect op het zenuwstelsel
Hoewel het exacte werkingsmechanisme nog niet volledig is vastgesteld, vermoeden onderzoekers dat lidocaïne invloed heeft op het ontregelde zenuwstelsel bij postcovid. Bij veel patiënten lijken zenuwen overactief te reageren, wat kan leiden tot pijn, prikkelgevoeligheid en cognitieve klachten.
Lidocaïne staat bekend om zijn dempende werking op zenuwactiviteit. Mogelijk helpt het medicijn om overmatige prikkeloverdracht te verminderen en ontstekingsachtige reacties in het zenuwstelsel te temperen. Dat zou verklaren waarom zowel lichamelijke als mentale klachten afnemen.
Toch benadrukken deskundigen dat vervolgonderzoek nodig is om beter te begrijpen waarom sommige patiënten sterk reageren en anderen minder.
Groot struikelblok: kosten en vergoeding
Ondanks de hoopgevende resultaten is de behandeling voorlopig niet breed toegankelijk. Lidocaïne voor deze toepassing moet speciaal worden bereid door de apotheek, omdat het om een specifieke samenstelling gaat.
De kosten zijn hoog. Eén toediening kost ongeveer 27 euro en omdat het middel meerdere keren per dag wordt gebruikt, kan de maandelijkse rekening oplopen tot meer dan 3000 euro. Zorgverzekeraars vergoeden de behandeling momenteel niet.
Dat komt doordat het onderzoek nog niet voldoet aan de strengste wetenschappelijke eisen. Het gaat om een observationele studie zonder controlegroep.
Wat betekent dat voor de bewijskracht?
Bij een observationele studie volgen onderzoekers patiënten die een behandeling krijgen en vergelijken zij hun situatie met de periode vóór de start van de therapie. In dit geval bleek dat patiënten in de weken voorafgaand aan de behandeling nauwelijks vooruitgang boekten.
Pas na de start van de lidocaïne-injecties trad verandering op. Dat wijst sterk op een effect, maar sluit toeval niet volledig uit. Om definitief vast te stellen dat lidocaïne de oorzaak is van de verbetering, zijn grotere, gecontroleerde studies noodzakelijk.
Voorzichtig optimisme na jaren van onzekerheid
Voor mensen die al jarenlang leven met postcovid voelt dit onderzoek als een zeldzaam lichtpunt. Veel patiënten ervaren onbegrip, beperkte behandelopties en een gebrek aan perspectief.
Hoewel lidocaïne geen wondermiddel is en niet bij iedereen werkt, laat deze ontdekking zien dat verbetering mogelijk is, zelfs bij langdurige en ernstige klachten. Het feit dat het om een bekend en relatief veilig medicijn gaat, maakt de stap naar vervolgonderzoek kleiner.
Voorlopig blijft de behandeling beperkt tot gespecialiseerde klinieken en is zij financieel niet voor iedereen haalbaar. Toch heeft deze ontwikkeling iets teruggebracht dat lange tijd ontbrak in het postcovid-debat: hoop.
