Het woord valt tegenwoordig overal: in groepsappjes, aan de borreltafel en onder elke video over een gestrande relatie. De narcist. Psycholoog en traumatherapeut Sarah Davies legt uit hoe je zo iemand herkent en onderscheidt zes verschillende archetypes, elk met hun eigen trucendoos.
Waarom iedereen het ineens over narcisme heeft
Je hoort het steeds vaker terug: over beroemdheden, over een leidinggevende die niemand kan uitstaan, over een ex die alles omdraaide. Narcisme is van een psychologische term uitgegroeid tot alledaags spraakgebruik, bijna een scheldwoord geworden.
Dat heeft een keerzijde. Hoe losser we het label plakken, hoe vager het wordt. Juist daarom is het nuttig om te horen wat een specialist er eigenlijk onder verstaat en waar zij in de praktijk op let.
De expert aan het woord
Sarah Davies werkt als psycholoog en traumatherapeut. Ze ziet niet alleen mensen met narcistische trekken, maar vooral ook de mensen die met hen te maken kregen en daar jaren later nog de gevolgen van voelen.
Volgens haar bestaat er niet één type narcist. Ze onderscheidt zes archetypes, verschillende verschijningsvormen van hetzelfde grondpatroon. De een is luidruchtig en dominant, de ander juist onopvallend en zielig, maar de kern blijft hetzelfde.
Zes gezichten, één rode draad
Dat onderscheid is belangrijk, want het stereotype van de pochende patser dekt de lading niet. Wie alleen daarnaar zoekt, kijkt dwars langs alle varianten heen die zich veel subtieler en vriendelijker presenteren.
De rode draad zit niet in de stijl maar in het gedrag eronder: hoe iemand omgaat met kritiek, met andermans gevoelens en met de vraag wie verantwoordelijk is als het ergens misgaat.
Acteren als tweede natuur
Davies is er helder over hoe overtuigend deze mensen kunnen overkomen. „Ze zijn de beste acteurs die er zijn”, zegt ze. Die observatie verklaart waarom buitenstaanders vaak jarenlang niets doorhebben.
Want wie van een afstand kijkt, ziet charme, zelfvertrouwen en een goed verhaal. Pas van dichtbij, in de dagelijkse omgang, wordt zichtbaar dat het podiumgedrag en het privégedrag soms twee verschillende werelden zijn.
Nooit de eigen schuld
Het duidelijkste signaal zit volgens Davies in het ontbreken van zelfreflectie. Over een van de archetypes zegt ze: „Dit type ziet zijn eigen aandeel niet, het ligt altijd aan de ander.”
Dat klinkt simpel, maar het is in de praktijk slopend. Elk gesprek over een conflict eindigt ergens anders dan waar het begon, en de ander staat aan het eind opnieuw met de schuldvraag in handen.
Van beroemdheid tot de baas op kantoor
Narcistische trekken beperken zich niet tot relaties. Ze duiken net zo goed op op de werkvloer, waar een leidinggevende alle successen naar zich toe trekt en fouten consequent lager in de organisatie laat landen.
Ook publieke figuren krijgen het etiket regelmatig opgeplakt, van afstand en zonder enige kennis van de persoon zelf. Dat zegt vaak meer over onze behoefte aan verklaringen dan over de beoordeelde.
Waarom herkennen zo lastig is
De moeilijkheid zit hem in de timing. In het begin is er meestal weinig mis. Juist de eerste fase van zo’n relatie of samenwerking voelt vaak uitzonderlijk prettig, aandachtig en bevestigend.
Pas als de verhouding eenmaal gevestigd is, verschuift het patroon. En tegen die tijd heeft de ander al zoveel geïnvesteerd dat terugkijken en eerlijk concluderen een stuk ingewikkelder is geworden.
Het verschil tussen een label en een diagnose
Belangrijk om vast te houden: narcistische trekjes vertonen is iets anders dan een diagnose hebben. Iedereen is weleens egoïstisch, defensief of slecht in excuses aanbieden. Dat maakt niemand automatisch een narcist.
Het gaat om hardnekkigheid en om patroon. Een incident is een incident. Wordt hetzelfde gedrag jarenlang herhaald, zonder enig zicht op de eigen rol, dan ligt het anders.
Wat het met de omgeving doet
De mensen die er het meest van merken, zijn zelden de hoofdpersonen in het verhaal. Zij zijn degenen die gaan twijfelen aan hun eigen waarneming, hun geheugen en uiteindelijk aan hun eigen gevoel.
Dat Davies ook traumatherapeut is, zegt wat. De schade van zulke relaties verdwijnt niet vanzelf als het contact verbroken is. Herstel kost tijd, en vaak professionele begeleiding.
Kennis als bescherming
De waarde van zes archetypes zit vooral in herkenning. Wie weet dat narcisme meerdere gezichten heeft, kijkt scherper en laat zich minder snel geruststellen door de charmante buitenkant die zo overtuigend wordt gespeeld.
Dat betekent niet dat je iedereen moet gaan wantrouwen. Het betekent dat je gedrag mag wegen, ook als iemand aardig doet, en dat je je eigen gevoel serieus mag nemen.
Kijk naar wat er gebeurt, niet naar wat er gezegd wordt
Misschien is dat de nuchterste conclusie. Woorden zijn goedkoop en een goede acteur levert ze moeiteloos. Gedrag over een langere periode laat zich veel minder makkelijk in scène zetten.
Wie structureel het eigen aandeel niet ziet en de schuld bij een ander parkeert, laat daarmee iets wezenlijks zien. Dat signaal is bruikbaarder dan welk label uit een groepsapp ook.
Bron: ad.nl
