Hoe lang heeft de mensheid nog te gaan? Het klinkt als een vraag waarop onmogelijk een betrouwbaar antwoord kan worden gegeven, maar wetenschappers en wiskundigen proberen het toch. Met behulp van een omstreden statistische redenering komt een berekening uit op ongeveer 17.100 jaar voordat het doek voor de menselijke soort zou vallen.
Daarbij wordt zelfs gesproken over een waarschijnlijkheidsinterval van 95 procent. Dat klinkt behoorlijk overtuigend, maar de werkelijkheid ligt een stuk ingewikkelder. De voorspelling is namelijk gebaseerd op het zogenoemde doomsday argument, een theoretische gedachtegang waar wetenschappers en filosofen al tientallen jaren stevige discussies over voeren.
Alle mensen die ooit hebben geleefd
De berekening begint met een opvallend getal. Naar schatting hebben sinds het ontstaan van de moderne mens ongeveer 117 miljard mensen op aarde geleefd. De ruim acht miljard mensen die momenteel rondlopen, maken daar dus slechts een relatief klein deel van uit.
Voor het doomsday argument wordt echter niet alleen gekeken naar de huidige wereldbevolking. De gedachte is dat ieder mens een bepaalde plek inneemt in de totale reeks van alle mensen die ooit geboren zullen worden. Vervolgens wordt aangenomen dat onze huidige positie min of meer willekeurig is.
Een statistisch gedachte-experiment
Vanuit die aanname wordt geprobeerd iets te zeggen over hoeveel mensen er na ons nog zullen komen. In een veelgebruikte versie van de redenering wordt gesteld dat er 95 procent kans is dat de huidige mensheid zich niet binnen de allereerste vijf procent van alle mensen bevindt die ooit zullen bestaan.
Wanneer de ongeveer 117 miljard mensen die tot nu toe hebben geleefd als die eerste vijf procent worden genomen, ontstaat een eenvoudige rekensom. Het huidige aantal wordt dan vermenigvuldigd met twintig om tot een theoretische bovengrens voor het totale aantal mensen te komen.
Rekensom komt uit op 2,34 biljoen mensen
117 miljard vermenigvuldigd met twintig levert ongeveer 2,34 biljoen mensen op. Volgens deze redenering zou dat dus het totale aantal mensen kunnen zijn dat gedurende het volledige bestaan van onze soort wordt geboren.
Dat zou betekenen dat het overgrote deel daarvan nog geboren moet worden. Nadat de mensen die al hebben geleefd van het theoretische totaal worden afgetrokken, blijven er ruim twee biljoen toekomstige mensen over.
Nog ongeveer 17.100 jaar?
Vervolgens wordt gekeken hoe lang het met bepaalde aannames over geboortecijfers en bevolkingsontwikkeling zou duren voordat dat aantal wordt bereikt. Daaruit volgt de opvallende schatting van ongeveer 17.100 jaar.
Dat betekent nadrukkelijk niet dat wetenschappers een kalender hebben waarop de exacte uitstervingsdatum van de mensheid staat omcirkeld. Het getal is volledig afhankelijk van de aannames waarop het statistische model is gebaseerd. Veranderen die aannames, dan verandert ook de uitkomst.
Die ’95 procent nauwkeurigheid’ ligt genuanceerder
Vooral de bewering dat de voorspelling ’95 procent nauwkeurig’ zou zijn, kan gemakkelijk verkeerd worden begrepen. De 95 procent komt voort uit het gekozen statistische betrouwbaarheidsargument en betekent niet dat wetenschappers met 95 procent zekerheid hebben vastgesteld dat mensen over precies 17.100 jaar uitsterven.
Het doomsday argument probeert op basis van onze veronderstelde positie in de menselijke geschiedenis een waarschijnlijkheidsberekening te maken. Of die manier van redeneren überhaupt geschikt is om iets over het daadwerkelijke einde van de mensheid te voorspellen, is juist het onderwerp van veel kritiek.
Doomsday argument zorgt al jaren voor discussie
Het idee achter de berekening bestaat al tientallen jaren. Verschillende wetenschappers, filosofen en statistici hebben varianten ervan onderzocht, maar lang niet iedereen accepteert de uitgangspunten. Vooral de aanname dat we onszelf als een willekeurig gekozen mens uit de totale toekomstige menselijke bevolking mogen beschouwen, is omstreden.
Niemand weet immers hoe groot die toekomstige bevolking uiteindelijk wordt. Ook weten we niet hoe geboortecijfers zich over honderden of duizenden jaren zullen ontwikkelen, laat staan wat er over tienduizend jaar met onze soort gebeurt.
Technologie kan alles veranderen
Critici wijzen daarnaast op ontwikkelingen die dergelijke berekeningen vrijwel onmogelijk te voorspellen maken. Denk bijvoorbeeld aan grote medische doorbraken waardoor mensen veel ouder worden of technologie waardoor het aantal geboortes sterk verandert.
Ook ruimtevaart kan op extreem lange termijn een rol spelen. Wanneer mensen ooit permanente nederzettingen buiten de aarde zouden bouwen, kan de potentiële omvang en levensduur van de menselijke bevolking compleet anders worden dan bij een model waarin iedereen op aarde blijft wonen.
Voorspelling staat los van de Doomsday Clock
Het doomsday argument moet overigens niet worden verward met de beroemde Doomsday Clock. Die symbolische klok wordt gebruikt om duidelijk te maken hoe groot deskundigen bepaalde bedreigingen voor de mensheid op een bepaald moment inschatten.
De klok kwam eerder op 89 seconden voor middernacht te staan, destijds de meest alarmerende stand sinds de introductie ervan. Middernacht symboliseert daarbij een wereldwijde catastrofe en niet letterlijk het exacte moment waarop de mensheid zal uitsterven.
Van kernwapens tot kunstmatige intelligentie
Bij het bepalen van de stand van de Doomsday Clock wordt naar concrete wereldwijde risico’s gekeken. Oorspronkelijk draaide het initiatief vooral om de dreiging van kernwapens, maar inmiddels worden veel meer ontwikkelingen meegenomen.
Daaronder vallen onder andere klimaatverandering, internationale conflicten, biologische dreigingen en mogelijke risico’s rond nieuwe technologie. Ook de snelle ontwikkeling en het mogelijke misbruik van kunstmatige intelligentie spelen tegenwoordig een rol binnen discussies over mondiale risico’s.
Andere onderzoekers schetsen veel sneller scenario
Er bestaan bovendien modellen waarin niet over duizenden jaren wordt gesproken, maar waarin de wereldbevolking al deze eeuw sterk zou kunnen afnemen. Onderzoekers verbonden aan de University of Milan onderzochten bijvoorbeeld hypothetische scenario’s waarin ernstige milieuproblemen de draagkracht van de aarde plotseling sterk zouden beperken.
Daarbij benadrukken de onderzoekers dat het om theoretische toekomstscenario’s gaat en niet om een concrete voorspelling dat dit daadwerkelijk zal gebeuren. Het doel is vooral te onderzoeken hoe snel bevolkingsaantallen zouden kunnen veranderen wanneer de omstandigheden op aarde plotseling drastisch verslechteren.
Mensheid zou in extreem scenario snel kunnen krimpen
In een bewust zwaar gekozen worstcasescenario gingen de onderzoekers ervan uit dat de aarde plotseling nog maar duurzaam ruimte en middelen zou kunnen bieden aan ongeveer twee miljard mensen. Hun model laat zien dat onder zulke uitzonderlijke omstandigheden een zeer snelle daling van de wereldbevolking mogelijk zou zijn.
In dat hypothetische scenario zou de menselijke bevolking rond 2064 zelfs ongeveer gehalveerd kunnen zijn. Ook dat is echter geen voorspelling dat dit daadwerkelijk in 2064 gaat gebeuren, maar een berekening van wat er onder een specifieke reeks extreme aannames zou kunnen plaatsvinden.
Niemand weet wanneer de mens daadwerkelijk uitsterft
De spectaculaire voorspelling van 17.100 jaar moet daarom vooral worden gezien als een statistisch gedachte-experiment. Het model kan interessante vragen oproepen over onze plaats in de menselijke geschiedenis, maar kan onmogelijk rekening houden met alle gebeurtenissen die de komende eeuwen of millennia kunnen plaatsvinden.
Van klimaatverandering en oorlog tot pandemieën, kunstmatige intelligentie, medische vooruitgang en eventuele kolonisatie van andere planeten: allemaal kunnen ze de toekomst ingrijpend veranderen. Een daadwerkelijke uitstervingsdatum voor de mensheid hebben wetenschappers dus niet gevonden. De berekening laat vooral zien hoe één bijzondere statistische aanname tot een opvallend getal kan leiden.
