De fietshelm is in Denemarken al jaren onderwerp van discussie, maar een nieuwe studie geeft de voorstanders van een wettelijke plicht flink wat munitie. Duizenden hoofdverwondingen per jaar zouden ermee te voorkomen zijn.
Ook in Nederland speelt de vraag, al ligt die hier een stuk gevoeliger. Wat zeggen de Deense cijfers precies, en wat betekenen ze voor een land waar bijna iedereen fietst?
Van 6 procent naar ruim de helft
Denemarken zette jarenlang in op overheidscampagnes en verkeersles op school. Met resultaat: droeg in 2006 nog maar 6 procent van de fietsers vrijwillig een helm, in 2024 was dat ruim de helft.
Daarna liep het vast. De helm wint niet langer aan populariteit, de groei is eruit. Precies die stilstand bracht onderzoekers op het idee om door te rekenen wat een wettelijke plicht zou opleveren.
Vijf jaar spoedeisende hulp onder de loep
Wetenschappers van de universiteiten van Odense en Aalborg dook en in de cijfers van het universiteitsziekenhuis Odense/Svendborg, over de jaren 2020 tot en met 2024. Die gegevens gelden als representatief voor heel Denemarken.
In die periode klopten bijna 2400 fietsers aan bij de spoedeisende hulp met mild of ernstig hoofdletsel. Van hen droeg 57 procent, ongeveer zes op de tien, op het moment van het ongeluk geen helm.
Ruim vijfhonderd keer ernstig letsel
In 511 gevallen ging het om zware verwondingen: hersenschuddingen, schedelbasisfracturen en letsel aan gezicht en nek. Ook binnen die groep had een meerderheid, 53 procent, niets op het hoofd tijdens de val of aanrijding.
De resultaten verschenen in het vakblad Danish Medical Journal. Vervolgens rekenden de onderzoekers de ziekenhuiscijfers om naar het hele land, om te zien wat een algemene helmplicht landelijk zou betekenen.
Duizenden verwondingen minder
De uitkomst is fors. Een verplichte helm zou in die vijf jaar 5733 milde hoofdletsels en 1806 ernstige hoofdverwondingen hebben voorkomen, becijferen de onderzoekers op basis van hun berekening voor heel Denemarken.
Dat komt doordat een helm de kans op licht hoofdletsel met bijna de helft verkleint. Bij ernstige verwondingen is de winst nog groter: daar gaat het risico met zo’n 60 procent omlaag.
Waarom niet iedereen de helm opzet
De onderzoekers gingen er niet van uit dat iedereen zich netjes aan de regel houdt. Ze rekenden met 92 procent helmdragers, gebaseerd op Nieuw-Zeeland, waar het gebruik na wetgeving steeg van 43 naar 92 procent.
Onderzoeker Harry Lahrmann van de Universiteit van Aalborg ziet in de cijfers een duidelijk signaal. „Onder fietsers die geen helm dragen blijft zich een substantiële hoeveelheid hoofdletsels voordoen. Er is aanzienlijke ruimte voor verbetering.”
Maar veel gewonden droegen wél een helm
Wie snel naar de cijfers kijkt, ziet ook iets anders. Ruim vier op de tien gewonde fietsers op de spoedeisende hulp hádden hoofdbescherming op. Bij de ernstige gevallen was dat zelfs 47 procent.
Lahrmann nuanceert dat beeld meteen. Die 2400 mensen zijn namelijk niet alle gewonde fietsers. „Fietsers die ten val kwamen zonder hoofdletsel op te lopen, zitten er niet bij. Een helm zou bij hen best letsel kunnen hebben voorkomen.”
Zwaardere ongelukken, andere uitkomst
Daarnaast is een helm geen pantser. Bij een echt zware val of aanrijding biedt het ding maar gedeeltelijk bescherming, zegt de onderzoeker. „Het is zeer goed mogelijk dat de helmdragende fietsers een relatief zwaarder ongeval meemaakten dan fietsers zonder helm.”
Een simpele vergelijking tussen beide groepen gaat dus mank. Wie op de spoedeisende hulp belandt mét helm, kan een klap hebben opgevangen die zonder bescherming veel slechter was afgelopen.
Waarom Denemarken interessant is voor Nederland
Het Deense onderzoek is voor Nederland relevanter dan studies uit andere landen. Denemarken is vrijwel het enige land met een fietscultuur die enigszins vergelijkbaar is met de onze, met fietsers van alle leeftijden.
Hier maakte de Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) in 2019 al een soortgelijke som. Een algemene helmplicht zou jaarlijks 85 fietsdoden schelen, de helft van het totaal, plus ruim 2500 ernstige verkeersgewonden.
De aanname achter de Nederlandse cijfers
Bij die berekening hoort wel een dikke kanttekening. De SWOV ging er destijds van uit dat iedereen altijd een helm opzet. In de praktijk is dat niet realistisch, erkent woordvoerder Patrick Rugebregt.
Een eerlijker spiegel is Finland, dat al een wettelijke helmplicht heeft. „Van Finland weten we dat na invoering circa 60 procent in Helsinki en 40 procent in de rest van het land een helm ging dragen.”
Geen boete, minder helmen
Die Finse percentages liggen ongeveer op het niveau van het huidige vrijwillige gebruik in Denemarken. Een wet betekent dus niet automatisch dat vrijwel iedereen zich braaf aan de regels houdt.
Er is één belangrijk verschil: de Finse politie deelt geen boetes uit voor het rijden zonder helm. Die vrijblijvendheid drukt het aantal helmdragers, en dus ook de winst in veiligheid.
Politici twijfelen nog
In Denemarken zwelt de roep om een wettelijke plicht intussen aan. Een online peiling van de grootste Deense tv-zender wees uit dat 80 procent voorstander is. „Die poll is uiteraard niet representatief, maar de uitkomst is wel opvallend”, zegt Lahrmann.
In de politiek gaat het minder hard. „Politici twijfelen, ze vrezen dat het mensen zal ontmoedigen om te fietsen.” De Rådet for Sikker Trafik, de Deense tegenhanger van Veilig Verkeer Nederland, wil beginnen bij alle e-bikes.
Nederland kan Denemarken voor zijn
In Nederland ligt een algemene helmplicht nog gevoeliger. De Fietsersbond verzet zich er al jaren fel tegen. SWOV-directeur Martin Damen opperde eerder een verplichting voor 60-plussers, de groep die het vaakst valt.
Toch zou Nederland deels eerder kunnen zijn dan Denemarken. Vanaf september 2027 moeten alle jonge e-bikers een helm dragen, kondigde minister Karremans onlangs aan. Een plicht voor alleen (jonge) fatbikers bleek juridisch niet haalbaar.
Bron: ad.nl
