Nieuw onderzoek zet opnieuw de schijnwerpers op hormonale anticonceptie. Wetenschappers waarschuwen dat vier veelgebruikte anticonceptiemiddelen mogelijk samenhangen met een verhoogd risico op een meningeoom, een meestal goedaardige maar soms ingrijpende hersentumor. Vooral anticonceptie met bepaalde progestagenen lijkt daarbij in beeld te komen.
Dat betekent niet dat vrouwen massaal direct moeten stoppen met hun anticonceptie. Deskundigen benadrukken juist dat het absolute risico klein blijft en dat de voordelen van betrouwbare anticonceptie voor veel vrouwen nog altijd zwaar wegen. Wel onderstreept de studie hoe belangrijk het is om goed geïnformeerd te worden over de mogelijke voor- en nadelen van verschillende vormen van anticonceptie.
Hormonen en hersentumoren opnieuw onderwerp van onderzoek
Al langer bestaat er discussie over de invloed van hormonale anticonceptie op het risico op bepaalde aandoeningen. In eerdere studies werd al gekeken naar mogelijke verbanden met onder meer borst-, eierstok- en hersentumoren.
Dat heeft te maken met de hormonen die in veel anticonceptiemiddelen zitten, zoals oestrogeen en progesteron of synthetische varianten daarvan. Wetenschappers denken dat die hormonen bij sommige mensen de groei van bepaalde cellen kunnen beïnvloeden.
Nieuw Deens onderzoek voegt daar nu een nieuwe laag aan toe. De onderzoekers volgden duizenden vrouwen over een periode van 25 jaar en zagen daarbij een verband tussen bepaalde anticonceptiemiddelen met progestagenen en een verhoogde kans op een meningeoom.
Vooral anticonceptie met progestagenen viel op
De onderzoekers bekeken gegevens van meer dan 14.000 vrouwen en vergeleken vrouwen die een meningeoom ontwikkelden met een controlegroep zonder hersentumor. Daarbij werd onder meer gekeken naar welke vorm van anticonceptie zij gebruikten.
Uit de analyse kwam naar voren dat anticonceptie met progestagenen vaker werd gekoppeld aan een verhoogd risico dan andere vormen van geboortebeperking. Het ging daarbij onder meer om de combinatiepil, de minipil, de prikpil en spiraaltjes die progestagenen afgeven.
De hoogste risicotoename werd gezien bij vrouwen die een injectie met medroxyprogesteronacetaat gebruikten. Zij hadden volgens het onderzoek 73 procent meer kans op een meningeoom dan vrouwen die geen hormonale anticonceptie gebruikten.
Ook minipil en sommige combinatiepillen kwamen in beeld
Niet alleen de prikpil viel op. Ook bij andere middelen zagen onderzoekers een verhoogd risico, al lag dat vaak lager. Zo werd bij de minipil met desogestrel een verhoogde kans gezien, net als bij sommige combinatiepillen met onder meer desogestrel, drospirenon, gestodeen, levonorgestrel en cyproteron.
Ook spiraaltjes met hogere doses progestagenen werden in de studie genoemd. Dat is opvallend, omdat hormonale spiraaltjes eerder vaak als relatief veilig werden beschouwd als het gaat om dit specifieke risico.
Tegelijk verschilde de mate van risico per middel. Bij een hormoonspiraal met een lage dosis levonorgestrel lag de toename bijvoorbeeld aanzienlijk lager dan bij de prikpil.
Wat is een meningeoom precies?
Een meningeoom is een tumor die ontstaat in de vliezen rondom de hersenen en het ruggenmerg. Het is de meest voorkomende hersentumor bij volwassenen.
In veel gevallen is zo’n tumor goedaardig. Dat betekent dat hij niet uitzaait zoals kwaadaardige kanker dat doet. Toch kan een meningeoom wel degelijk ernstige klachten geven, afhankelijk van de plek waar de tumor zit en hoe groot hij wordt.
Denk bijvoorbeeld aan hoofdpijn, epileptische aanvallen, problemen met zien, evenwichtsklachten, gevoelsstoornissen of veranderingen in gedrag. In sommige gevallen is een operatie nodig, en ook een goedaardige hersentumor kan een enorme impact hebben op iemands gezondheid en dagelijks leven.
Het risico lijkt vooral te spelen bij huidig of recent gebruik
Een belangrijke uitkomst van de studie is dat het verhoogde risico vooral werd gezien bij vrouwen die op dat moment hormonale anticonceptie gebruikten of dat in het jaar ervoor nog hadden gedaan.
Bijna alle onderzochte anticonceptiemiddelen lieten zien dat het extra risico na het stoppen weer afnam. In de meeste gevallen zou dat verhoogde risico na ongeveer vijf jaar verdwenen zijn.
Er was wel één opvallende uitzondering: bij de combinatiepil met desogestrel bleef het verhoogde risico volgens de onderzoekers langer zichtbaar. Waarom dat zo is, is nog niet duidelijk en vraagt volgens hen om vervolgonderzoek.
Deskundigen benadrukken: absolute risico blijft klein
Hoewel de cijfers op het eerste gezicht schrikken kunnen aanjagen, waarschuwen experts ervoor om de resultaten in perspectief te blijven zien. Het gaat namelijk om een relatieve risicotoename, terwijl het absolute risico op een meningeoom nog steeds klein is.
Met andere woorden: als een aandoening sowieso al weinig voorkomt, kan een procentuele stijging fors klinken zonder dat het in de praktijk om grote aantallen gaat. Dat geldt hier ook.
Verschillende deskundigen die niet betrokken waren bij het onderzoek benadrukken dat vooral bij de pil en hormoonspiraal het extra risico in absolute zin zeer klein lijkt. Voor veel vrouwen zal dat geen reden zijn om direct hun anticonceptie om te gooien.
Waarom juist progestagenen mogelijk een rol spelen
De precieze verklaring voor het verband is nog niet gevonden. Wel vermoeden onderzoekers dat progestagenen, synthetische varianten van het hormoon progesteron, mogelijk invloed hebben op de groei van cellen in meningeomen.
Dat idee is niet helemaal nieuw. Eerder werd al vastgesteld dat sommige meningeomen hormoongevoelig kunnen zijn. Ook is bekend dat bepaalde hoge doses progestagenen al langer in verband worden gebracht met een verhoogd risico op deze tumoren.
De vraag is nu vooral of de lagere doseringen die in anticonceptie worden gebruikt op lange termijn ook een rol kunnen spelen. Daarover is nog veel onduidelijk. De onderzoekers benadrukken dan ook dat er meer studies nodig zijn voordat harde conclusies kunnen worden getrokken.
Betekent dit dat vrouwen moeten stoppen met anticonceptie?
Vooralsnog is het antwoord daarop nee. Artsen en onderzoekers zeggen nadrukkelijk dat het te vroeg is om op basis van deze studie behandeladviezen of richtlijnen volledig aan te passen.
Dat heeft meerdere redenen. Ten eerste gaat het om een observationeel onderzoek. Dat betekent dat er een verband is gevonden, maar niet automatisch bewezen is dat de anticonceptie ook echt de directe oorzaak is.
Ten tweede is anticonceptie voor veel vrouwen een belangrijk onderdeel van hun gezondheid, levensplanning en dagelijkse kwaliteit van leven. Onbedoelde zwangerschappen voorkomen is óók een groot medisch en maatschappelijk belang.
Juist daarom is het belangrijk dat de afweging niet wordt gemaakt op basis van paniek, maar op basis van goede informatie en een persoonlijk gesprek met een arts of verloskundige.
Goede voorlichting wordt alleen maar belangrijker
Volgens deskundigen laat deze studie vooral zien hoe belangrijk het is dat vrouwen goed worden voorgelicht over hun anticonceptie. Niet elk middel past even goed bij elke vrouw, en de keuze hangt af van veel factoren.
Denk aan leeftijd, migraine, rookgedrag, een verhoogd tromboserisico, een kinderwens, menstruatieklachten, hormoongevoeligheid en persoonlijke voorkeuren. Mogelijke risico’s en voordelen horen daar ook bij.
Daarom is het verstandig om anticonceptie niet zomaar jarenlang door te gebruiken zonder af en toe opnieuw te bekijken of het nog de beste keuze is. Zeker bij langdurig gebruik van hormonale middelen kan het zinvol zijn om met de huisarts te bespreken of het gekozen middel nog steeds past bij de persoonlijke situatie.
Wat kun je doen als je je zorgen maakt?
Gebruik je hormonale anticonceptie en schrik je van dit soort berichten? Dan is het vooral belangrijk om niet op eigen houtje te stoppen, maar eerst advies in te winnen.
Wie abrupt stopt met anticonceptie zonder alternatief, loopt het risico op een ongewenste zwangerschap of op terugkeer van klachten waarvoor het middel juist werd gebruikt, zoals hevige menstruaties, endometriose of hormonale schommelingen.
Heb je specifieke zorgen, gebruik je al jaren een prikpil of een ander middel met progestagenen, of heb je klachten die je niet vertrouwt? Dan is het verstandig om een afspraak te maken met de huisarts. Samen kun je dan kijken of er aanleiding is om over te stappen of verder onderzoek te doen.
Belangrijk signaal, maar geen reden voor paniek
De uitkomsten van het Deense onderzoek zijn zonder twijfel relevant. Ze voegen nieuwe informatie toe aan wat we al weten over hormonen en het risico op meningeomen. Vooral het signaal rond de prikpil en andere progestageenbevattende anticonceptie verdient verdere aandacht.
Tegelijk is het te simpel om hieruit te concluderen dat hormonale anticonceptie “gevaarlijk” is of massaal vermeden moet worden. Daarvoor is het beeld nog te genuanceerd en het absolute risico te klein.
De belangrijkste boodschap lijkt dan ook deze: vrouwen moeten goed geïnformeerd hun keuze kunnen maken. Niet op basis van angst, maar op basis van duidelijke uitleg over voordelen, risico’s en alternatieven. Juist bij iets dat zoveel vrouwen dagelijks gebruiken, is eerlijke en complete voorlichting essentieel.
