Het halfrond in Straatsburg zat woensdagochtend vol voor de jaarlijkse balans van Ursula von der Leyen. De voorzitter van de Europese Commissie kwam met een indrukwekkende boodschappenlijst: een migratienoodwet, een socialemediaverbod voor kinderen, een hittegolfplan en een bijzondere band met Canada.
De rode draad in haar toespraak was dubbel. Europa wordt sterker en zelfstandiger, maar voelt zich tegelijk kwetsbaarder dan ooit. “Er ontstaat nu een sterker, onafhankelijk Europa en tegelijkertijd voelt onze toestand wankeler aan dan ooit tevoren”, zei ze.
Een noodrem voor plotse pieken aan de grens
Het meest besproken voorstel: een Europese noodwet voor lidstaten die onverwacht met een grote stroom asielzoekers te maken krijgen. Het zogeheten Europese noodkader kan enkel tijdelijk worden ingezet, en alleen als aan strikte criteria is voldaan.
Welke criteria dat precies zijn, is nog niet bekend. Volgens Von der Leyen moet het kader vooral bescherming bieden tegen migratiebewegingen die “georkestreerd en als wapen ingezet” worden, met beperkte flexibiliteit in de gewone procedures.
Ceuta hangt boven de toespraak
De aanleiding ligt in Zuid-Spanje. Eind juli staken ongeveer 80.000 asielzoekers de grens over van Marokko naar de Spaanse exclave Ceuta. Dat zorgde voor flink wat ongerustheid in de hoofdsteden van de Europese Unie.
“De gebeurtenissen van deze zomer tonen aan dat onze instrumenten moeten evolueren, vooral voor noodsituaties”, zei Von der Leyen. Europa moet volgens haar zijn grenzen altijd kunnen beschermen, met respect voor de eigen waarden en grondrechten.
Frontex erbij en perspectief in het zuiden
De Europese grensbewakingsdienst Frontex wordt versterkt en moet helpen om de terugkeer van afgewezen asielzoekers sneller te laten verlopen. Ook de vroegtijdige waarschuwingssystemen worden verbeterd, in samenwerking met landen buiten de Unie.
Daarnaast komt er een plan om jongeren in het Middellandse Zeegebied aan opleidingen en banen te helpen. “Zodat ze zich niet gedwongen voelen hun leven op het spel te zetten”, aldus de Commissievoorzitter.
Sociale media op slot voor de jongsten
Opvallend was ook de aankondiging van een leeftijdsgrens voor sociale media. Kinderen onder de 13 jaar zouden er helemaal niet meer op mogen, een eigen persoonlijk account wordt pas mogelijk vanaf 15 jaar.
Voor de leeftijd tussen 13 en 15 jaar denkt de Commissie aan “mini-accounts”, opgezet en begeleid door ouders, met beperkte functies en tijdslimieten. Tussen 15 en 18 krijgen de platformen extra verplichtingen rond veilig ontwerp.
Het verhaal van Oléa uit Flémalle
Von der Leyen maakte het concreet met een Belgisch verhaal. Ze sprak over Oléa, een meisje van 14 uit Flémalle dat vorige maand uit het leven stapte na langdurig online gepest te zijn geweest.
“We mogen dit niet meer laten gebeuren”, zei ze. Aan die woorden koppelde ze de EU Kids Act. Het concrete voorstel voor de leeftijdsgrens wordt donderdag gepresenteerd, in het najaar volgt bescherming voor alle gebruikers tegen verslavende functies.
De heetste zomer, en waarschijnlijk de koelste die nog komt
Over het klimaat was ze somber. “Dit waren de heetste zomermaanden ooit, maar allicht de koelste van de komende jaren”, waarschuwde ze. Europa warmt twee keer zo snel op als het wereldwijde gemiddelde.
De cijfers die ze noemde: een oversterfte van 35.000 hittedoden en meer dan 660.000 hectare natuur in de as, waaronder in de Hoge Venen. Er komt een Europees hittegolfplan met betere waarschuwingssystemen, zorgparaatheid en koeling in steden.
Blussen met een Europese vloot
Tegen bosbranden wil de Commissie forser optreden. Von der Leyen vroeg aan “enkele van Europa’s meest ervaren brandweerlieden en hulpverleners” om na te denken over de aanpak van de toekomst en concrete voorstellen te doen.
Daar hoort mogelijk een Europese brandbestrijdingsvloot bij. Ook komt er een initiatief om zorgzamer met water om te gaan, een thema dat na de droge en hete maanden hoger op de agenda is beland.
Wie draait op voor de schade?
Een minder zichtbaar maar duur probleem: van alle rampenschade in Europa is momenteel slechts een kwart gedekt door particuliere verzekeringen. De rest komt dus vaak terecht bij de overheden en dus bij de belastingbetaler.
“Nationale begrotingen worden veel te vaak de verzekeraar van laatste instantie”, stelde Von der Leyen. Om die kloof te dichten kondigde ze een klimaatverzekeringsalliantie aan, die de dekking bij extreem weer moet vergroten.
Grondstoffen en de rekening met China
Europa is voor veel kritieke grondstoffen, denk aan lithium, kobalt, nikkel, mangaan en wolfraam, voor meer dan 80 procent afhankelijk van China. Voor sommige zeldzame aardmetalen loopt dat zelfs op tot 90 procent.
Daarom komt er een nieuwe Europese organisatie voor kritieke grondstoffen, die voorraden moet aanleggen voor elektrische auto’s, chips, batterijen, schone technologie en defensie. Over het handelstekort van een miljard euro per dag: “Woorden zijn goed, maar daden zijn beter.”
Een veiligheidsraad met Canada aan tafel
Von der Leyen wil een Europese Veiligheidsraad, waarin ook Oekraïne, het Verenigd Koninkrijk, Noorwegen en Canada worden betrokken. Ze verwees naar de mislukte droneaanval op de luchthaven van Leipzig, volgens haar gepleegd door Russische agenten op Europees grondgebied.
“De hybride dreigingen waarmee Europa wordt geconfronteerd, zijn steeds minder hybride en steeds minder enkel maar dreigingen”, zei ze. Er moet ook een Europees noodprotocol komen, een soort Artikel 4 waarmee een lidstaat alle andere samenroept.
Canada als eerste geassocieerd lid
De meest verrassende uitgestoken hand ging naar Canada. De Unie wil het land het eerste “geassocieerde lid” maken, een status die in de huidige Europese verdragen nog niet bestaat. Van handelsakkoord naar alliantie, zo omschreef ze het.
“We kijken met dezelfde ogen naar de wereld”, zei Von der Leyen, die verwees naar AI, klimaat, de Noordpool en geopolitiek. De Canadese premier Mark Carney kreeg bij zijn binnenkomst een groot applaus en spreekt donderdag zelf.
Oekraïne, sancties en gaten in de wet
Voor Oekraïne belooft de Commissie humanitaire hulp en steun voor de stroom- en warmtevoorziening. Ook de luchtverdediging moet versterkt worden, met dringend geleverde Amerikaanse Patriot-raketten en minder afhankelijkheid van één enkele leverancier.
Samen met Oekraïne wil Europa een betaalbaar, modulair raketverdedigingssysteem ontwikkelen, met het Oekraïense Freyja-project als kern. De druk op Rusland moet verder omhoog, vooral via handhaving: “We moeten dus elke maas in de wet dichten.”
Pijnlijke verdeeldheid over Israël
Over Israël klonk Von der Leyen openlijk gefrustreerd. Door de verdeeldheid tussen lidstaten komen er geen Europese maatregelen. “Voor veel Europeanen is het pijnlijk dat de lidstaten er niet in zijn geslaagd de nodige meerderheden te vormen.”
Voor stappen zoals een importverbod op producten uit de bezette Westelijke Jordaanoever is unanimiteit nodig. Sommige landen hebben zelf al actie ondernomen. “Wanneer Europa verdeeld is, kan het de loop der gebeurtenissen niet beïnvloeden”, waarschuwde ze.
Bijblijven in de AI-race
Europa heeft de boot rond artificiële intelligentie volgens haar nog niet gemist, maar moet zich haasten om niet achterop te raken op de Verenigde Staten en China. De sleutel: AI van het scherm naar de echte economie brengen.
Vijf sectoren krijgen prioriteit: zorg, transport, landbouw, productie en defensie en ruimtevaart. In november volgt een plan. Voor de regulering wil ze samenwerken met gelijkgezinde partners zoals Canada en het Verenigd Koninkrijk, en met de grote labs praten.
Applaus, gejoel en een oproep tot samenwerking
In het debat na de toespraak toonde een meerderheid van het parlement zich bereid mee te werken. De leiders van de christendemocraten, de sociaaldemocraten, Renew en de Groenen riepen allemaal op tot samenwerking om de plannen echt uit te voeren.
“Laten we niet wachten, laten we handelen”, zei EVP-leider Manfred Weber, die andere fracties vroeg te stoppen met populisme. S&D-leider Iratxe GarcÃa Pérez wilde woorden omgezet zien in acties en oogstte daarmee zowel applaus als gejoel.
Bron: s.hln.be
